نقش روی و منگنز در تولید بذرهای قوی گندم

جلال قادری و محمدجعفر ملکوتی

چکیده

کمبود روی و منگنز و سایر عناصر ریزمغذی  در خاک های آهکی گسترش جهانی دارد. در دنیا مخصوصاً درخاک های مناطق خشک و نیمه خشک، کمبود روی یک مشکل عظیم تغذیه ای است. به عبارت دیگر گسترده ترین کمبود از بین عناصر ریزمغذی در این مناطق، کمبود روی است. در یک مطالعه جهانی که توس « فائو » در 30 کشور دنیا انجام گرفته ، تخمین زده شده که حدود 30 درصد خاک های تحت کشت دنیا و 50 درصد خاک هایی که برای کشت غلات در جهان مورد استفاده قرار می گیرد، مبتلا به کمبود روی هستند. تقریباً دومیلیارد نفر یا حدود 40 درصد از مردم جهان ( غالباً زنان و کودکان ) از کمبود عناصر ریزمغذی مثل آهن و روی ( کم خونی ) رنج می برند. در استرالیا 67 درصد مردان و 85 درصد از زنان دارای کمبود روی هستند ( رنگل و گراهام، 1995) . یکی از عوارض کمبود توأم آهن و روی در ایران بیماری به نام کم خونی ایرانی [1] است که در منابع خارجی نیز به آن اشاره شده است ( ملکوتی و لطف اللهی ، 1378).

کمبود این عناصر علاوه برکاهش قدرت و توانائی بذور و عملکرد باعث کاهش غلظت عناصر ریزمغذی در دانه گندم می شوند. وقتی که این بذرها مجدداً در مناطق مبتلا به کمبود کاشته شوند، قدرت بذرها، رشد رویشی و پتانسیل عملکرد گیاهان کاهش می یابد. عموماً تشکیل میوه و بذر در اثر کمبود عناصر ریزمغذی مخصوصاً روی می تواند عقیم یا شدیداَ کاهش یابد. مقدار عناصر ریزمغذی در بذر ( مخصوصاً آهن، روی ، منگنز و مس ) یک فاکتور کیفی مناسب در جوامعی است که وابستگی زیادی به غلات برای تغذیه دارند. در مکزیک قیمت یک تن گندم با 10 درصد پروتئین 130 دلار است، در حالی که اگر درصد پروتئین تا 14 درصد افزایش یابد، قیمت آن تا 170 دلار افزایش می یابد( کشاروز، 1378) . نقش مقدار عناصر ریزمغذی در بذر بر رشد و عملکرد گیاه تحت شرایط کمبود در ایران مطالعه نشده است. امروز راه های گوناگون برای افزایش مقدار عناصر ریزمغذی در دانه گندم پیشنهاد شده است که عبارتند از:

1-    افزودن کودهای حاوی عناصر ریزمغذی به خاک قبل از کاشت،

2-    افزودن کودهای حاوی عناصر ریزمغذی از طریق محلول پاشی در مراحل مختلف رشد گیاه،

3-    خیساندن بذور در محلول های مناسب و یا پوشش دار کردن عناصر ریزمغذی روی بذر قبل از کاشت.

بنابراین لازم است درکشور با توجه به اینکه اکثر خاک های آهکی بوده و کمبود عناصر ریزمغذی نیز شایع است، نسبت به کاربرد کودهای حاوی عناصر ریزمغذی در جهت افزایش عملکرد و مقدار عناصر ریزمغذی درمحصولات زراعی مثل گندم که دانه آن غذای اصلی مردم ایران است، اقدام مقتضی صورت گیرد تا علاوه برتولید بذرهای مرغوب و غنی شده برای استفاده در تغذیه، در صورت کشت مجدد از رشد اولیه بیشتری برخوردارشود، عملکرد بیشتری حاصل گردد و کود کمتری مصرف شود.