اثر عناصر ریزمغذی برافزایش عملکرد و تعیین حد بحرانی آنها در خاک های تحت کشت گندم آبی ایران

محمدرضا بلالی، محمدجعفرملکوتی، حمید حسین مشایخی و زهرا خادمی

چکیده

به منظور تعیین حد بحرانی عناصر غذایی آهن، روی، منگنز، مس و بور برای مصرف متعادل کودهای شیمیایی ، حفظ و ارتقاء بهداشت تغذیه جامعه ، افزایش کمی و کیفی علمکرد گندم ، براساس آزمون خاک، تحقیقی از سال 1375 به مدت دوسال در کلیه استان های کشور در بیش از 1000مزرعه انجام گردید. طرح در نواحی عمده کشت گندم آبی و براساس مطالعات خاک شناسی در فامیل های غالب خاک ودر هر فامیل خاک با توجه به سطح زیرکشت و به ازاء هر 1000هکتار حداقل یک قطعه 500 مترمربعی برای نمونه برداری انتخاب شده و نمونه خاک جهت اندازه گیری عناصر کم مصرف از قطعات انتخاب شده به صورت مرکب سطحی تهیه گردید. در هریک از قطعات انتخاب شده آزمایشی برای بررسی شش تیمار NPK، NPKFe ،NPKZn ، NPKMn ، NPKCn ، NPKB به صورت بلوک های کاملاً تصادفی در سه تکرار در هر قطعه اجرا شد. مقدار و زمان مصرف ازت براساس توصیه منطقه از منبع اوره، مقدار فسفر و پتاسیم مورد نیاز به ترتیب از منابع سوپرفسفات تریپل و سولفات پتاسیم براساس آزمون خاک تعیین شده و آهن مورد استفاده از منبع کلات آهن ( سکسترین 138) به میزان 10 کیلوگرم در هکتار، روی از منبع سولفات روی به میزان 30 هکتار، مس از منبع سولفات مس به میزان 20 کیلوگرم در هکتار و بور از منبع اسیدبوریک به میزان 20 کیلوگرم در هکتار محاسبه شده و در زمان کاشت مصرف گردید. سطح هرکرت 20 مترمربع و بذر مورد نظر رقم غالب و پرمحصول هرمنطقه بود. آب مصرفی و دور آبیاری و عملیات داشت به روال منطقه انجام شد. برداشت از سطح 10 مترمربع به صورت کف بر انجام شده و عملکرد کاه و دانه تعیین گردید. نمونه ای از کاه و دانه به آزمایشگاه ارسال گردیده و غلظت عناصر کم مصرف تعیین شد. کیفیت دانه از لحاظ میزان پروتئین و غلظت عناصر کم مصرف نیز مورد بررسی قرار گرفت. با توجه به میزان آهن، روی ، منگنز، مس و بور اولیه درخاک و عملکرد گندم، حد بحرانی این عناصر درخاک محاسبه گردید. اثر تیمارها بر عملکرد دانه و کاه در سطح پنج درصد و یا یک درصد دراکثر استان های کشور معنی دار گردید. میانگین حدود بحرانی برای آهن 75/4 ، برای روی 77/0 ، برای مس70/0 و برای منگنز 60/2 میلی گرم در کیلوگرم بدست آمد. براساس حدود بحرانی به دست آمده، مشخص شد که 37 درصد از اراضی تحت گندم آبی از کمبود شدید آهن، 40 درصد از کمبود شدید روی، 25 درصد از کمبود شدید منگنز و 24 درصد از کمبود شدید مس رنج می برند. با توجه به حجم زیاد اطلاعات ، این مقاله نتایج کلی را مورد بحث قرار داده و در مقالات بعد نتایج تفصیلی هر عنصر ارائه خواهد گردید.